Açıklama
در باره تریبون ۲۰
شماره ۲۰ مجله تریبون در شرایطی سخت برای مردم ایران شامل آذربایجان و چهارگوشه کشور منتشر میشود. میزان قربانیان خشونت بیمهابای رژیم جمهوری اسلامی از چند هزار تا ده، بیست و حتی سیهزار بالاتر اعلام میشود. باید امیدوار بود که این رقمها حاصل بدبینانهترین گمانهزنیها باشد و نه انعکاسی از واقعیت. منطقه و جهان نیز به طرزی باورنکردنی دستخوش تحول و عوض شدن شرایط بازی در روابط بینالمللی است.
تصمیم درباره محتوای این شماره از تریبون مربوط به ماهها قبل است. پرونده ویژه این شماره به موضوع چهار دهه ضدیت توأم با خشونت و جنگ در جنوب قفقاز اختصاص دارد. معروفترین نامی که این چهار دهه تلخ و سخت برای آذربایجان و ارمنستان را سمبولیزه میکند، «قرهباغ» است. حق آن است که «منطقه خودمختار قرهباغ کوهستانی» با ۴۳۸۸ کیلومتر مربع مساحت و ۱۸۹ هزار و ۸۵ نفر نفوس در سال ۱۹۸۹ همانا سمبل این تراژدی بود. این منطقه رسماً در تاریخ ۲۶ ژوئیه ۱۹۲۳ تحت نظارت مستقیم «رفیق استالین» در دل قرهباغ ایجاد شد. ارامنه جنوب قفقاز از ۱۸ درصد در خانات ایروان در زمان انعقاد پیمان ترکمنچای به مرور به نیرویی نظامی و واحدی اداری در دل سرزمینهای تاریخی آذربایجان تبدیل شد. جریان دوطرفهای شامل امواج مهاجران آذربایجانی که به صورت ادواری از اراضی خانات سابق ایروان اخراج میشدند و پر شدن جای خالی شده آنان با مهاجران ارمنی عمدتاً از عثمانی و ایران، اقلیت ۱۸ درصدی در خانات ایروان را به جایی رسانید که در فردای فروپاشی امپراتوری تزاری روسیه، توانست یک «جمهوری» در حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع تأسیس کند. با هدیه شدن شهرستان ایروان در تاریخ ۲۹ ماه مه ۱۹۱۸ به ارامنه و تحولات بعدی، ارمنستان صاحب ۲۹ هزار و ۷۴۳ کیلومتر مربع امروزی شد.
آنچه با نام «قرهباغ» و مناقشات و جنگهای مرتبط به آن شناخته میشود، داستان فجایعی است که ناسیونالیسم افراطی ارمنی برای گسترش بیشتر مساحت این کشور بنا شده بر سرزمین آذربایجان به مردم منطقه تحمیل کرده است. امروز میدانیم که این دور آخر تلاش برای گسترش سرحدات ارمنستان بنا شده در خانات تاریخی ایروان، برخلاف آنچه با کارگردانی روسیه از ۱۸۲۸ به بعد به یک روال عادی تبدیل شده بود، شکست خورد. در شکست این پروژه پر درد و رنج و خون، درایت طرف آذربایجانی برای متوقف کردن ماشین گسترش ارضی ارمنستان، تحسینبرانگیز و باورنکردنی است. آذربایجان در حالی این ماشین را متوقف کرد که روسیه، ایران و همه کشورهای غربی شامل کشورهایی که منافع مادی زیادی از قبل مراودات اقتصادی با آذربایجان داشتند، در طرف ناسیونالیستهای ارمنی بودند. این اولین شکست مهم ارامنه برای توسعه ارضی به حساب ضبط اراضی آذربایجان از ۱۸۲۸ به این سو بود.
گستردگی موضوع، امکان پرداختن به این موضوع به خصوص برای خوانندگان بیخبر از روند حوادث را در چند مقاله غیرممکن میکند. با این وجود تلاش شده است تا این شماره بتواند به تحلیل مهمترین حوادث از زنجیره طولانی اتفاقات مربوط به موضوع بپردازد.
با این وجود، هنوز هم جنبههای بسیار مهمی از موضوع در این شماره مورد اشاره واقع نشده است. به برخی از موضوعات هم در شمارههای قبلی تریبون پرداخته شده است. مثلاً ترجمه مقاله مهمی به قلم «آرا سانجیان» مقاله مهم «آرا سانجیان» در تریبون شماره ۱۸ شرح مفصلی از تلاشهای دیاسپورای ارمنی در طی چند دهه پیش از حادثه ۲۷ فوریه ۱۹۸۸ سومگائیت برای طراحی نقشه گسترش ارضی ارمنستان و ملحق کردن قرهباغ به ارمنستان ارائه میدهد. (ایریدنتیسم در چهارراه ملیگرایی، کمونیسم و تفسیرهای متفاوت از شوروی، مطبوعات دیاسپورای ارمنی درباره قرهباغ کوهستانی، ۱۹۲۳ـ۱۹۸۵، تریبون شماره ۱۸، صفحه ۳۷۷ الی ۴۰۸) این مقاله بسیار مهم است چرا که روایت جاافتاده ناسیونالیستهای ارمنی مبتنی بر حذف همه حوادث مهم منجر به ماجرای ۲۷ فوریه ۱۹۸۸ در سومگائیت را زیر و رو میکند. آرا سانجیان در مقاله فوق با ذکر جزئیات بسیار و ارائه منابع و اسناد کافی نشان میدهد که فاجعه قرهباغ، از همان سال ۱۹۲۳ به عنوان یک مشغله ذهنی محافل ارمنی در همه سطوح مورد استفاده بوده است و اتفاقاً مهمترین موضوعی بوده است که سه بخش اصلی دیاسپورای ارمنی و مقامات حزب کمونیست جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان حول آن به همفکری میپرداختند یا حداقل بحث و تبادل نظر میکردند.
بدین سان تریبون ضمن اذعان به گستردگی موضوع، در این شماره تلاش کرده است نوری به مهمترین زوایای تاریک ۴ دهه از سرنوشت مردمان جنوب قفقاز بتاباند تا در آینده نیز به انتشار مطالبی در همین موضوع در شمارههای آتی ادامه دهد.
تحریریه تریبون
