آشنایی با تحولات تأثیرگذار رنسانس بر تاریخ

محمدعلی عهدی

اجـازه دهیـد عنـوان «هنـر معمـاری؛ پرتـوی از روح رنسـانس» را ایـن بـار بـا دقــتی بیشــتر و از زاویــه ای فراتــر از تاریــخ صــرف مطالعــه کنیــم؛ نــه بــرای بازگــویی دوبــاره تاریــخ رنســانس، بلکــه بــرای طــرح پرســشی بنیادی تــر دربــاره سرنوشــت انســان پــس از رنســانس.

رنسـانس را می تـوان واکنـشی تاریـخی بـه قرن هـا اقتـدار، جزمیـت، نابرابـری و محدودیــت دانســت؛ امــا در اینجــا بایــد میــان دو مفهــوم تفــاوتی اســاسی قائـل شـویم: رهـایی از اقتـدار گذشـته و رسیـدن بـه رهـایی انسـان. ایـن دو، اگرچـه بـه یکدیگـر پیونـد دارنـد، یکسـان نیسـتند.

رنسـانس، بـا کوشـش پیشـگامان اندیشـه، هنرمنـدان، دانشـمندان و انسـان هایی کـه اقتدارهـای فکـری و سـنت های تثبیت شـده را مـورد پرسـش قـرار دادنـد، راهی تـازه در برابـر انسـان گشـود. ایـن تحـول را نبایـد تنهـا بـه چنـد چهـره بـزرگ تاریـخ نسـبت داد. جامعـه ای کـه از بیـرون خامـوش بـه نظـر می رسـد، الزامــاً از درون خامــوش نیســت. در اعمــاق چنیــن جوامــعی، اندیشــه ها می تواننــد ســال ها و حــتی قرن هــا در ســکوت رشــد کننــد تــا ســرانجام در زمـان مناسـب بـه صـورت یـک تحـول تاریـخی آشـکار شـوند.

از ایــن منظــر، ســخن دیمیتــری مرشکفســکی، نویســنده روس، در رمــان «لئونــاردو داوینــچی» کــه لئونــاردو را همچــون انســانی بیــدار در جهــانی فروخفتـه تصویـر می کنـد، بیـش از آنکـه گـزارشی تاریـخی باشـد، تصویـری ادبی و ســتایش آمیز از یــک نابغــه اســت. اگــر ایــن تعبیــر را بــه معنــای تاریـخی آن بگیریـم، گرفتـار نـوعی خطـای شـناختی خواهیـم شـد؛ زیـرا در هیـچ دوره ای نمی تـوان جامعـه انسـانی را کاملاً ً در خـواب و تنهـا یـک انسـان را بیــدار تصــور کـ

ـرد.

لئونــاردو داوینــچی بی تردیــد یــکی از درخشــان ترین چهره هــای رنســانس بـود، امـا خـود نیـز محصـول یـک بسـتر تاریـخی بـود؛ بسـتری کـه پیـش از او شــکل گرفتــه و اندیشــه های فــراوانی در آن، گاه آشــکار و گاه پنهــان، در حـال رشـد بـود. مردمـانی بـا اندیشـه های نـو، بـا شـکیبایی تاریـخی و بـا میـل بــه شــناخت، در جســت وجوی راهی بــرای عبــور از محدودیت هــای زمانــه خــود بودنــد. حــتی در درون ســاختار کلیســای کاتولیــک نیــز انســان هایی بــا وجــدان اخلاًقی و گرایش هــای فکــری گوناگــون حضــور داشــتند کــه الزامــاً خــرد را تســلیم جزمیــت نمی کردنــد. از ایــن رو، رنســانس را بهتــر اسـت نـه انفجـاری ناگهـانی، بلکـه تـداوم تاریـخی پرسشـگری انسـان بدانیـم؛ پرسشــگری ای کــه ریشــه های آن بسیــار پیش تــر از قــرن چهاردهــم شــکل گرفتــه بــود و در طی قــرون، از جوانه هــای نخســتین بــه شــکوفایی رسیــد.

در هنـر معمـاری، ایـن تـداوم را می تـوان بـا وضـوحی شـگفت انگیز مشـاهده کــرد. اندیشــه های معمــاری قــرون پیشیــن، مطالعــه میــراث یونــان و روم، تجربه هــای ســازه ای، دانــش هنــدسی و تلاًش نســل های متعــدد، ســرانجام در آثـار معمـاران رنسـانس بـه زبـان تـازه ای تبدیـل شـد. فیلیپـو برونلسـکی یـکی از درخشـان ترین نمودهـای ایـن تحـول بـود. گنبـد کلیسـای جامـع فلورانـس نــه فقــط یــک دســتاورد فــنی و معمــاری، بلکــه نمــادی از توانــایی انســان در پیونــد دادن عقــل، تخیــل، دانــش و آفرینــش بــود؛ تحــولی کــه بــا حمایــت اجتمـاعی و مـالی خاندان هـایی چـون مدیچی هـا امـکان تحقـق گسـترده تری یافـت.

گنبــد فلورانــس تنهــا بــر فــراز یــک بنــا قــرار نگرفــت؛ بــر فــراز ذهــن انســان نیـز تصویـری تـازه از توانـایی خویـش سـاخت. از اینجـا، معمـاری بـه یـکی از آشــکارترین صحنه هــای تجــلی روح رنســانس تبدیــل می شــود. اگــر روح رنســانس در اندیشــه، علــم و فلســفه بــه پرســش درآمــد، در معمــاری قابــل مشـاهده شـد؛ بـه گونـه ای کـه انسـان عـادی نیـز می توانسـت آن را در تناسـب، هندسـه، نـور، فضـا، نظـم و زیبـایی تجربـه کنـد. اما درست در همین نقطه، پرسش بزرگ تری آغاز می شود: آیا رنسانس توانست انسان را به معنای کامل کلمه رها کند؟ پاسـخ تاریـخ چنـد قـرن پـس از آن، دسـ

ت کم مـا را بـه پاسـخ سـاده «آری» نمی رســاند. رنســانس بخــشی از زنجیرهــای گذشــته را گسســت. انســان بــه تدریــج خواســت از جزمیــت فکــری، اقتــدار مطلــق ســنت، انحصــار تفسیــر حقیقــت، محدودیــت اندیشــه و تحقیــر توانــایی عقــل انســانی رهــا شــود. امــا رهــایی از ســلطه بیــرونی الزامــاً بــه معنــای رهــایی از ســلطه درونی نیســت.

اینجاسـت کـه تاریـخ پـس از رنسـانس، چهـره ای پیچیده تـر بـه خـود می گیرد. انسـان توانسـت بسیـاری از زنجیرهـای قدیـمی را بشـکند، امـا در همـان حـال زنجیرهــای تــازه ای ســاخت: قــدرت، ثــروت، اســتعمار، ملی گــرایی افــراطی، نژادپرســتی، اســتثمار اقتصــادی، جنــگ، مصرف گــرایی و حــتی اشــکال جدیـد سـلطه انسـان بـر انسـان از طریـق فنـاوری. بنابرایـن شـاید مسـئله فقـط ایـن نباشـد کـه انسـان آزادی را بـه دسـت نیـاورد؛ مسـئله عمیق تـر آن اسـت کــه انســان هنــوز تعریــف کامــلی از آزادی نســاخته اســت.

آزادی برای چه؟

ایـن پرسـش، همچـون رشـته ای ناپیـدا، می توانـد از قلـب رنسـانس تـا جهـان امــروز امتــداد یابــد. و هنــر، به ویــژه معمــاری، می توانــد یــکی از مهم تریــن عرصه هـای تـداوم ایـن پرسشـگری باشـد؛ زیـرا معمـاری تنهـا سـاختن دیـوار و ســقف نیســت، بلکــه ســاختن محیــط زنــدگی انســان اســت و از همیــن رو، ناگزیــر بــا مفهــوم انســان، آزادی، کرامــت، امنیــت، ارتبــاط و زیبــایی پیونــد می خــورد.

اگر آزادی را تنها چنین تعریف کنیم: «من آزاد هستم هر کاری را که بتوانم انجام دهم.» آنگاه آزادی ممکن است به قدرت تبدیل شود.

اما اگر بگوییم:

«مـن آزاد هسـتم تـا آنجـا کـه آزادی و کرامـت دیگـر

ی را نیـز بـه رسـمیت بشناســم.» در ایـن صـورت آزادی از قلمـرو توانـایی صـرف خـارج شـده و وارد قلمـرو اخلاًق می شــود. اینجاســت کــه مفهــوم «انســان» کامل تــر می گــردد. انسـان فقـط موجـودی صاحـب عقـل و اراده نیسـت؛ موجـودی اسـت کـه در برابــر انســان دیگــر نیــز مســئولیت دارد. و درســت در همیــن نقطــه اســت کــه دامنـه معنـای انسـان می توانـد در معمـاری نیـز خـود را آشـکار کنـد. هـر فضـا، هــر بنــا، هــر شــهر و هــر محیــطی کــه انســان می آفرینــد، در حقیقــت نــوعی پاســخ بــه ایــن پرســش اســت کــه انســان را چگونــه می بینیــم؟ آیــا انســان را فقــط مصرف کننــده فضــا می دانیــم؟ یــا موجــودی دارای کرامــت، نیازمنــد آراــ مش، ارتــ باط، آزادی، زیــ بایی و اــ مکان ــ شکوفایی؟

از ایـن منظـر، معمـاری صرفـاً هنـر سـاختن نیسـت؛ هنـر آشـکار کـردن نـوع نــگاه مــا بــه انســان اســت. شــاید بتــوان گفــت رســالت ناتمــام رنســانس و هنرهــایی کــه از روح آن بهــره گرفته انــد، در همیــن پرســش نهفتــه اســت:

انسـان را چگونـه می تـوان چنـان شـناخت کـه قـدرت خویـش را در خدمـت کرامــت انســان قــرار دهــد؟

رنسانس به انسان گفت:

خویشتن را بشناس.

علم به انسان گفت:

جهان را بشناس.

مدرنیته به انسان گفت:

جهان را تغییر بده.

امــا شــاید مرحلــه ای کــه هنــوز در انتظــار تحقــق آن هســتیم، بایــد بگویــد: انســان را چنــان بشــناس کــه بــدانی بــا قــدرت خویــش چــه بایــد بکــنی. ایــن مرحلـه دیگـر صرفـاً رنسـانس علـمی یـا هنـری نیسـت؛ می توانـد آغـازی بـرای نوعی «رنــسانس اخلاًقی انــسان» باشد.

در ایـن میـان، هنـر معمـاری می توانـد نقـشی بی بدیـل بـر عهـده گیـرد؛ زیـرا معمــاری در مــرز میــان اندیشــه و مــاده ایســتاده اســت. اندیشــه را بــه فضــا تبدیــل می کنــد، ارزش را بــه شــکل، و نــگاه انســان بــه جهــان را بــه محیــط زنــدگی او انتقــال می دهــد.

معمــاری می توانــد نشــان دهــد کــه زیبــایی از انســان جــدا نیســت؛ بلکــه هنـگامی بـه کمـال نزدیـک می شـود کـه بـا کرامـت، نیـاز، آزادی و مسـئولیت انسـان همـراه گـردد. مسـئله جهـان امـروز تنهـا کمبـود علـم و فنـاوری نیسـت. انســان توانــایی تولیــد، ســاختن و دگرگــون کــردن طبیعــت را تــا انــدازه ای شــگفت انگیز بــه دســت آورده اســت. پرســش اصــلی ایــن اســت:

آیــا انســان بــه همــان انــدازه کــه جهــان بیــرون را شــناخته، خویشــتن را نیــز شــناخته اســت؟ و مهم تــر اینکــه آیــا بــه همــان انــدازه کــه توانــایی انجــام دادن پیــدا کــرده، توانـایی تشـخیص اینکـه چـه بایـد انجـام دهـد را نیـز بـه دسـت آورده اسـت؟ شـاید انسـان هنـوز در یـکی از بنیادی تریـن خطاهـای شـناختی خـود گرفتـار اسـت: توانـایی انجـام دادن را بـا رهـایی اشـتباه می گیـرد. در حـالی کـه رهـایی عمیق تــر، مجموعــه ای از چنــد توانــایی به هم پیوســته اســت:

– توانایی انجام دادن

– شناخت پیامد

– مسئولیت اخلاًقی

– احترام به آزادی دیگری.

از همیـن منظـر، معمـاری نیـز نمی توانـد خـود را صرفـاً بـه پیشـرفت تکنیـکی، فــرم، عملکــرد یــا زیبــایی ظاهــری محــدود کنــد. معمــاری، هنــگامی کــه رسـالت انسـانی خـود را می شناسـد، بایـد بپرسـد کـه ایـن فضـا بـا انسـان چـه می کنــد؟ آیــا او را آزادتــر می کنــد یــا وابســته تر؟ آیــا کرامــت او را افزایــش می دهـد یـا تحقیـر می کنـد؟ آیـا امـکان ارتبـاط و زنــدگی انسـانی را فراهـم می ســازد یــا انســان را بــه واحــدی مصرف کننــده در یــک نظــام بزرگ تــر تبدیــل می کنــد؟

در چنیــن نــگاهی، معمــاری می توانــد یــکی از ادامه دهنــدگان زنــده روح رنسـانس باشـد؛ نـه بـه ایـن دلیـل کـه فرم هـای رنسـانسی را تکـرار می کنـد، بلکــه بــه ایــن دلیــل کــه پرسشــگری رنســانسی را زنــده نگــه می دارد. اگـر بخواهیـم تمـامی ایـن اندیشـه را دربـاره هنـر معمـاری و حضـور شـعوری روح رنسـانس در یـک جملـه فشـرده کنیـم، شـاید بتـوان گفـت کـه رنسـانس انســان را از بخــشی از اســارت گذشــته رهــا کــرد؛ امــا رهــایی از اســارت خویشـتن هنـوز پـروژه ای ناتمـام اسـت. از همیـن رو، هنـر معمـاری در خدمـت رهـایی انسـان نیـز همچنـان یـک پـروژه ناتمـ

ام تاریـخی بـاقی مانده اسـت. این نــگاه، معمــاری را از یــک حرفــه صرفــاً ســاختمانی فراتــر می بــرد و آن را بــه عرصـه ای بـرای شـناخت انسـان تبدیـل می کنـد؛ عرصـه ای کـه در آن زیبـایی، عقـل، علـم، اخلاًق و مسـئولیت اجتمـاعی می تواننـد در کنـار یکدیگـر قـرار گیرنــد. شــاید راز مانــدگاری روح رنســانس نیــز همیــن باشــد کــه، رنســانس یـک دوره تاریـخی نیسـت کـه روزی آغـاز شـده و روزی پایـان یافتـه باشـد؛ رنسـانس می توانـد هـر زمـان کـه انسـان جرئـت کنـد دوبـاره بپرسـد، دوبـاره بیندیشـد و دوبـاره دربـاره حقیقـت، آزادی و کرامـت خویـش پرسـش کنـد، زنـده شـود.

و هنــر معمــاری، به عنــوان یــکی از آشــکارترین صورت هــای حضــور انســان در جهــان، می توانــد یــکی از بزرگ تریــن میدان هــای ایــن زنده بــودن باشــد. زیـرا معمـاری در نهایـت فقـط دربـاره بنـا نیسـت؛ دربـاره انسـانی اسـت کـه بنا را می سـازد، در آن زنـدگی می کنـد و از طریـق آن، تصویـری از خویشـتن و آینـده خـود بـر جهـان بـاقی می گـذارد.

کتاب «آشنایی با تحولات تأثیرگذار رنسانس بر تاریخ» این مفاهیم را در پیوند با معماری در روح رنسانس شرح می‌دهد.